Lễ mừng tiếng sấm của đồng bào Ơ Đu (Nghệ An)

Đối với đồng bào Ơ Đu, thời gian mở màn 1 năm mới, mở đầu vụ gieo trồng là lúc có tiếng sấm trước tiên vang rền trên bầu trời. Tiếng sấm gắn với mọi sinh hoạt, với các nghi lễ linh nghiệm. Trong kho tàng văn hóa truyền thống của người Ơ Đu có 1 phong tục còn lưu giữ tới ngày nay đó chính là lễ mừng tiếng sấm.

Tiếng sấm trong đời sống của người Ơ Đu

Trải qua những biến cố thăng trầm của lịch sử, người Ơ Đu ở bạn dạng Văng Môn (xã Nga My, quận Tương Dương, Nghệ An) đã phải mưu sinh mỏi mòn để tồn tại và lưu giữ vốn văn hóa cổ. Là một dân tộc ít người, đời sống của đồng bào Ơ Đu rất khó khăn, trong khoảng xa xưa người Ơ Đu đã dựa vào các hiện tượng của thiên nhiên để xác định thời gian. Họ không theo lịch bình thường mà dựa vào tiếng sấm. Mua bán với chúng tôi, anh Lo Xuân Tình - Bí thơ chi bộ thị trấn Nga My cho biết: “Trước đó, thời ông phụ thân xưa ko có đồng đại dương, lịch ta như hiện giờ, thế nên là chỉ còn nhân thức phụ thuộc tiếng sấm để đoán định thời điểm. Lúc tiếng sấm vang lên là năm mới tới, khi tiếng sấm lần sau là kết thúc 1 năm ngoái”.

Trong các tập tục cổ đại nhất của người Ơ Đu, lễ mừng tiếng sấm năm mới là lễ hội linh nghiệm nhất trong năm. Lúc các hồi chiêng được gióng lên, đồng bào tề tựu đông đủ tại phiên bản làng mổ trâu, thịt lợn cúng tế thần linh, mong cho một năm mới an lành, ấm no... Lễ nghi trước tiên trong ngày có tiếng sấm là phong sắc, phong tước cho những chức sắc trong bản như trưởng họ, già làng, phong chức sắc cho thầy mo và đổi tên cho các người đại trượng phu đã trưởng thành. Lúc con trẻ sinh ra phải đợi cho đến khi nghe tiếng sấm đầu đời mới được đặt tên, mở đầu tính tuổi. Người Ơ Đu phụ thuộc tham gia tiếng sấm, từ lúc xuất hiện cho đến lúc chết đi họ cũng phải chờ tiếng sấm. Chỉ khi có tiếng sấm vang lên thì vong linh họ mới được coi là siêu thoát. Trong gia đình người Ơ Đu, khi người hậu phi hay người chồng không may từ trần, họ phải khiến cho lễ chia của và khóc cho người chết. Ngoài mâm đồ cúng lễ, quan trọng nhất là phải có 1 đồng xu chia làm đôi. Người ấy người sống giữ lại còn một nửa chôn theo người quá cố. Nếu như cung phi hay chồng của người quá cố muốn tái giá, họ cũng phải chờ tới tiếng sấm đầu năm. Có sấm, mới mở màn lễ cúng, mới xin phép được người quá cố cho đi bước nữa.

Lễ mừng tiếng sấm

Tết mừng tiếng sấm (tết Chăm Phtrong) là tập tục cổ đại độc nhất được người Ơ Đu lưu giữ với mong muốn một năm mưa thuận gió hòa để tiện lợi cho việc trồng trọt, săn bắt. Đối với tộc người Ơ Đu, lễ mừng tiếng sấm năm mới là ngày tết lớn nhất trong năm nên cả bản công ty rất trang trọng, giết mổ trâu, mổ lợn thưởng thức linh đình...

Anh Lò Văn Thái - Trưởng bạn dạng Văng Môn cho biết: Trong các ngày tết Chăm Phtrong, trên bàn thờ mái nhà của người Ơ Đu được trang hoàng rất cầu kỳ và đặc sắc sắc màu với toàn vẹn những loại giấy ngũ sắc. Đương nhiên, màu đỏ lại ko được hiện ra trong những ngày tết, bởi họ rất sợ lửa.

Trong dịp tết Chăm Phtrong, đồng bào Ơ Đu lựa chọn một con lợn để cúng tiên tổ, tùy thuộc vào vấn đề kiện gia đình mà mổ lợn to hay nhỏ bé (thông thường là trong khoảng 15 - 20kg). Khi mổ lợn, các mái nhà Ơ Đu đều phải mời dân làng đến dự và uống rượu để ăn tết cùng. Đây được xem là thời điểm gia chủ cảm ơn bà con, hàng xóm trong bản đã trợ giúp mái ấm 1 năm vừa mới đây. Dường như đó, mỗi mái ấm người Ơ Đu đều phải chuẩn bị một con gà trống thiến. Con gà trống này sẽ được giết thịt để làm cho lễ cúng và cặp chân gà được giữ chu đáo để xem chân gà. Đôi chân gà này sau lúc cúng tổ sư, những mái nhà sẽ mang đến nhà tập thể nhờ các thầy mo nhiều năm kinh nghiệm nhất phiên bản khiến lễ thăm chân gà. Theo quan điểm của người Ơ Đu việc xem chân gà đầu năm là để xem 1 năm mới có được phong lưu, êm ấm hay ko? Bởi cũng theo người Ơ Đu thì sau tiếng sấm trước tiên trong năm con vật cất tiếng kêu đầu tiên là con gà. Vì vậy, gà được xem là linh vật thần sấm gửi gắm thông điệp các ngày đầu năm. Dường như những món không thể thiếu trong mâm cúng của đồng bào Ơ Đu là mọc cá (hỗn thích hợp cá, bột gạo nếp, muối, sả, tiêu rừng gói trong lá chuối và hong chín trên bếp củi); cá nướng; Nhoọc chuột (được khiến trong khoảng làm thịt chuột đồng phơi khô cùng với rau rừng, hoa chuối, lá môn…); cơm lam; bánh bác bỏ; rượu cần; rượu siêu (trong khoảng nếp rẫy và men lá cây rừng); rượu cẩm. Những lễ vật được đồng bào đặt trên hai mẫu mâm mây, đưa từ trên nhà sàn xuống dưới sân trước nhà sàn.

Phần hội được mở ra với âm thanh vui tươi, rộn rã. Chủ thể của lễ hội cùng với khách tham gia cùng thưởng thức lễ phẩm và nhảy múa theo các nhạc điệu truyền thống của người Ơ Đu. Trong các ngày tết Chăm Phtrong người Ơ Đu còn rộn rã với âm thanh sung sướng của nhạc cụ cồng chiêng, đồng minh tùng tinh, trống và những nhạc cụ được làm từ ống nứa. Các trò chơi vui năm mới như đánh khăng, chọi gà, đi cà khêu...

Thường lễ mừng tiếng sấm của người Ơ Đu kéo dài trong khoảng 5 tới 7 ngày, cho đến khi mọi giấy má cúng lễ thần sấm trong bạn dạng làng hoàn thành, ngày tết Chăm Phtrong mới chấm dứt. Tuy vậy hiện nay đồng bào Ơ Đu chỉ tổ chức trong vòng một ngày.

Các thử thách bảo tồn

Trong các năm qua, ngành Văn hóa và chính quyền địa phương huyện Tương Dương đang trong công đoạn tìm hiểu, mua tòi, chuẩn bị quy trình cho việc phục dựng Lễ hội Tiếng sấm đầu năm (Lễ Chăm Phtrong) - một lễ hội rực rỡ với phổ thông nội dung biểu lộ đặc thù văn hóa lạ mắt của tộc người Ơ Đu.

Hiện nay, bà con dân phiên bản Văng Môn đang rất ngóng trông để Lễ hội Tiếng sấm đầu năm được khôi phục và công ty thường xuyên. Để bảo tàng phong tục rất dị này đòi hỏi sự bình thường tay của các ngành, ngành tác dụng. Anh Lo Văn Tới cho hay: “Ngày trước thì phải chờ có tiếng sấm, còn ngày nay phải có sự hỗ trợ, trợ giúp của các đơn vị quản lý, các ngành, bởi chúng tôi cũng ko nhớ bất cứ ghi lễ nào nữa. Nghi lễ này được phục dựng là niềm vui to đối với đồng bào Ơ Đu chúng tôi”./.

Xem nhiều hơn: xe ô tô